Công ty phá sản: Quyền lợi, tiền lương và BHXH của người lao động được giải quyết ra sao?

Khi doanh nghiệp rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán và buộc phải phá sản, một trong những vấn đề gây hoang mang nhất chính là quyền lợi, tiền lương và bảo hiểm xã hội (BHXH) của người lao động sẽ đi về đâu. Hiểu rõ sự lo lắng này, pháp luật Việt Nam luôn đặt quyền lợi của người lao động lên hàng ưu tiên hàng đầu. 

1. Người lao động có bị "mất trắng" khi công ty phá sản không?

Nhiều người lao động lo sợ rằng khi doanh nghiệp làm thủ tục phá sản, họ sẽ vĩnh viễn mất đi số tiền lương chưa được nhận và các khoản BHXH chưa được đóng. Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật hiện hành, người lao động không bị bỏ rơi.

Pháp luật quy định thủ tục phá sản không chỉ là cơ chế để thanh lý tài sản của doanh nghiệp mà còn là công cụ pháp lý bảo vệ quyền lợi của các chủ nợ, trong đó người lao động là đối tượng được ưu tiên bảo vệ đặc biệt. Từ thời điểm Tòa án thụ lý đơn, mọi tài sản còn lại của doanh nghiệp sẽ được kiểm soát chặt chẽ bởi Quản tài viên (hoặc Doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản) nhằm ngăn chặn tẩu tán, đảm bảo nguồn tiền để chi trả cho các khoản nợ hợp pháp.

2. Thứ tự ưu tiên thanh toán tiền lương, BHXH khi công ty phá sản  

Điểm thay đổi quan trọng nhất của Luật Phục hồi, phá sản 2025 so với Luật Phá sản 2014 trước đây là việc phân định rất rõ ràng và chi tiết thứ tự ưu tiên thanh toán quyền lợi cho người lao động.  

Cụ thể, căn cứ theo Điều 46 Luật Phục hồi, phá sản số 142/2025/QH15, trường hợp Thẩm phán ra quyết định tuyên bố doanh nghiệp, hợp tác xã phá sản, tài sản của doanh nghiệp sẽ được phân chia theo thứ tự sau:  

1. Chi phí phá sản: Các khoản án phí, thù lao cho Quản tài viên, chi phí kiểm kê và định giá tài sản.  

2. Khoản nợ lương: Tiền lương mà doanh nghiệp còn nợ người lao động được ưu tiên thanh toán ngay sau chi phí phá sản.  

3. Khoản nợ các loại bảo hiểm bắt buộc: Bao gồm nợ Bảo hiểm xã hội (BHXH), Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), Bảo hiểm y tế (BHYT) và Bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.  

4. Trợ cấp thôi việc và các quyền lợi khác: Các khoản trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm, và quyền lợi khác dựa trên Hợp đồng lao động, Thỏa ước lao động tập thể.  

5. Nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước và Chủ nợ không bảo đảm: Bao gồm tiền thuế và các khoản nợ của đối tác, nhà cung cấp (không có tài sản cầm cố, thế chấp).  

Lưu ý quan trọng: Nguyên tắc thanh toán là trả dứt điểm từng thứ tự. Nếu tài sản của công ty không đủ để trả cho toàn bộ một nhóm ưu tiên (ví dụ: không đủ tiền trả hết nợ lương ở mục 2), thì số tiền còn lại sẽ được chia đều theo tỷ lệ phần trăm số nợ của từng người trong nhóm đó. Không có việc tự ý bỏ qua thứ tự pháp luật đã quy định.  

3. Những điểm mới đột phá bảo vệ người lao động (Luật Phục hồi, phá sản 2025)  

Luật mới năm 2025 (hiệu lực 2026) đã bổ sung các cơ chế can thiệp sớm và mạnh mẽ nhằm tháo gỡ vướng mắc cho người lao động trong việc đòi lại quyền lợi:

3.1 Cơ quan Bảo hiểm Xã hội có quyền nộp đơn yêu cầu phá sản (Điều 38)  

Nếu như trước đây, người lao động thường gặp khó khăn khi công ty nợ BHXH kéo dài nhưng vẫn "tồn tại trên giấy", thì hiện nay theo Điều 38 Luật Phục hồi, phá sản 2025, Cơ quan Bảo hiểm Xã hội đã được cấp quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản.

Điều kiện áp dụng: Doanh nghiệp có hành vi chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN kéo dài và không có phản hồi trong 03 năm liên tiếp sau khi cơ quan BHXH đôn đốc. Quy định này giúp chấm dứt tình trạng "doanh nghiệp xác sống", giải quyết triệt để vấn đề chốt sổ BHXH cho người lao động.

3.2 Nhà nước tạm ứng chi phí phá sản (Điều 20)  

Trước đây, chi phí nộp đơn phá sản là một rào cản lớn. Hiện nay, căn cứ Điều 20 Luật Phục hồi, phá sản 2025, ngân sách Nhà nước sẽ bảo đảm tạm ứng chi phí phá sản trong trường hợp người nộp đơn là:  

• Người lao động, tổ chức Công đoàn.  

• Cơ quan quản lý thuế hoặc cơ quan Bảo hiểm xã hội.  

Điều này có nghĩa là người lao động hoặc Công đoàn khi nộp đơn yêu cầu Tòa án tuyên bố doanh nghiệp phá sản để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình sẽ không phải chịu áp lực về chi phí ứng trước.

4. Người lao động cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?  

Khi nhận thấy doanh nghiệp có dấu hiệu mất khả năng thanh toán (nợ lương kéo dài, nợ BHXH, ngừng hoạt động), người lao động nên chủ động thực hiện các bước sau:

1. Bảo lưu bằng chứng công việc: Giữ lại toàn bộ Hợp đồng lao động, bảng chấm công, phiếu lương, sao kê ngân hàng và các giấy tờ xác nhận nợ lương, nợ BHXH của công ty.  

2. Theo dõi thông báo từ Tòa án và Quản tài viên: Khi có quyết định mở thủ tục phá sản, Tòa án sẽ chỉ định Quản tài viên. Người lao động cần chủ động liên hệ và cung cấp hồ sơ chứng minh số tiền công ty đang nợ mình để được đưa vào danh sách chủ nợ hợp pháp.  

3. Phối hợp cùng Tổ chức Công đoàn: Người lao động có thể thông qua tổ chức Công đoàn cơ sở (hoặc Công đoàn cấp trên trực tiếp) để đại diện nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản thay vì phải tự mình thực hiện, giúp quá trình pháp lý diễn ra an toàn và đúng chuẩn mực.

5. Kết luận

Sự ra đời của Luật Phục hồi, phá sản số 142/2025/QH15 mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, tạo ra hành lang pháp lý vững chắc hơn bao giờ hết để bảo vệ những người yếu thế. Tiền lương và BHXH – mồ hôi công sức của người lao động – được pháp luật đặt vào danh sách ưu tiên chi trả hàng đầu ngay sau chi phí thủ tục.  

Người lao động cần nắm vững những kiến thức pháp luật này để không hoang mang, đồng thời biết cách yêu cầu các cơ quan chức năng (như Công đoàn, Tòa án, Cơ quan BHXH) can thiệp kịp thời, đảm bảo mọi quyền lợi chính đáng của mình được giải quyết theo đúng trình tự pháp luật.